هنرهای سنتی و صنایع دستی قومس

                                                 مطلب از :دکتر عبدالحمید حاجی پور

       موضوع کیفیت مقوله ای است که امروزه توجه بسیاری را به خود جلب کرده است و بسته به مورد از سوی تولید کنندگان،توزیع کنندگان و مصرف کنندگان مورد نقد، تحلیل و اظـهـار نـظر واقع می شود برخی از افراد معتقدند کیفیت مفهومی گنگ و نامأنوس دارد و نمی توان برای آن تعریف و استاندارد مشخصی تعیین و تبیین نمود وبرخی نیز تطابق محصول نهایی با استانداردهای کیفی را مترادف با تعریف کیفیت تلقی می کنند و گروهی نیز معتقدند کیفیت به معنی تطابق خواستۀ مشتری با مصول نهایی است. صرفنظر از نوع و شکل تعریف باید اذعان داشت که توجه به کیفیت در زندگی روزمره و بازار پررقابت امروز امری اجتناب ناپذیر و شایسته تأمل و تعمیق است. چرا که کیفیت محدود به محصول نیست و مفهومی وسیعتر و عمیق تر دارد و علاوه بر کیفیت محصول واژگانی چون کیفیت زندگی، کیفیت کاری، کیفیت خدمات و پشتیبانی و......... پیوسته مورد توجه و استفاده قرار می گیرد. این است که در جهان رقابتی امروز، کیفیت به عنوان یک پیش نیاز ضروری در تلاش ها و نبردهای تجاری پذیرفته شده است و غفلت از آن به مثابه افت محصول، کاهش حضور در بازار، تقلیل بهره وری و سودآوری و مآلاً عقب نشینی در مقابل رقبا محسوب می شود.

       کیفیت جزو فرهنگ تولید است و بر عنصر رقابت آمیزی دلالت دارد لذا باید تمهیدات لازم برای ایجاد، بسط و توسعه آن اندیشیده شود و اقدامات مقتضی برای اشاعه فرهنگ کیفیت گرایی و توجه به موضوع کیفیت و نیز تغییر نگرش کارکنان و تولیدکنندگان به ویژه در عرصه های دارای فرهنگ بومی و سنتی صورت پذیرد.

       برنامه مهر اصالت سازمان تربیتی، علمی، فرهنگی ملل متحد ( یونسکو ) در عرصه صنایع دستی که از سال 2001 با همکاری انجمن توسعه و ترویج صنایع دستی کشورهای عضو پیمان آسه آن    ( AHPADA ) تأسیس و با توجه به موفقیت آمیز بودن طرح، متعاقباً به حوزه فعالیت یونسکو در کل جهان تسری داده شده است اقدامی میمون در حوزه فعالیت صنایع دستی و هنرمندان و صنعتگران مربوطه تلقی می شود و جا دارد با توجه به عضویت ایران در یونسکو و به تبع آن دراین طرح بین المللی و تجارب حاصل از مشارکت در اجلاس منطقه ای سال 2007 کشور تاجیکستان و نیز اهمیت و خلاء زیادی که در ارتباط با کمیت – کیفیت – رقابت و حضور مؤثر در بازارهای مقصد و بالقوه جهانی وجـود دارد تـوجـه کافی و وافی به این موضوع مبذول گردد تا از این رهگذر هنرمندان و صنعتگران و دست اندرکاران صنایع دستی بتوانند با اخذ مهراصالت برای مصنوعات تولیدی خود، ضمن بهره گیری از امکانات و تسهیلات مربوطه زمینه حضور و تداوم فعالیت در بازارهای جهانی را فراهم و تقویت نمایند.

هدف از طرحهاي تزئيني تجريدي  كه بناهاي ايراني  به ويژه مساجد بزرگ را زينت مي بخشد ، جداي از زيبا كردن صرف بنا مي باشد  . آنچه از نظر غريبان  فقط تزئين جلوه مي كند ، البته تزئين هست ليكن از طريق سمبولهاي  سنتي و تصويري نيز تاييدي  اســـت بر معاني  به ويژه سمبولي كه در همه جا ظاهر اســـت . در نمونه هاي خوب ، تزئين از نظر بصري جزء اصلي ساحتمان اســـت و گويي بر ذات مصالح عيناً جايگزين شده اســـت  ، قدرت  طرح هاي تزئيني ، كار مكانيكي هر قسمت  را شدت بخشيده آنرا بيشتر از اندازه نشان ميدهد . بايد توجه داشت كه تزئين براي افزايش ارزش بنا به كار مي رود تا به اشكال خشك مكانيكي  بنا جلوه  بيشتري بخشد . نقشهاي اسليمي كه به دور گنبد دور مي زند ، مدور بودن آنرا بيشتر نمايان مي سازد  عناصر عمودي ، خطوط ، نيروي مقاوم بنا  را شديدتر جلوه مي دهند .

الواريگل تاريخ نگار هنر در مورد معاني  الگوهاي تزييني هنر و معماري اسلامي در كتابش تحت عنوان "  كيفيت سبك "  اشاره به انتساب هنر اسلامي به يك جهان بيني خاص اسلامي دارد و رسالاتي از مولفان غربي و اسلامي دارد كه اين مولفان ، طرفدار يك تفسير عرفاني از طرحهاي تزئيني اسلامي اند و آنرا به منزله تجلي ديداري برخي ديدگاه هاي اسلامي ارائه مي دهد . بر اين اساس شكلي چون دايره ، مربوط اســـت به ديدگاه اسلامي توحيد و يگانگي خداوند .

تقليد از طبيعت  در فرهنگ اسلامي پايگاه برجسته اي  ندارد ، از اين روست كه گسترش ديدگاه يگانه  و واحد در تركيب هنر تزئيني ، انتزاعي و جدا  از ماده و طبيعت شده اســـت كه جهان را متعالي  سازد ، هنر اسلامي به يك معنا ، هنري اســـت تجريدي و عرفاني كه در قرينه سازي متجلي مي شود. تمامي نظم تجريدي آن ، بازتابي اســـت از محتواي عارفانه اي كه بر پايه  ايدئولوژي  اسلامي بنا شده اســـت . و اكنش هاي عاطفي و هيجان آميز را بدان راهي نيست .

معماران دوره اسلامي ، مساجد و بناهاي وابسته و آرامگاهي  را به شيوه هاي گوناگون مي آراســـتند در هر دوره يكي از عناصر تزئيني در آراســـتن آن متداول بود . براي مثال  در عهد سلجوقيان آجركاري ، در عهد ايلخانيان گچبري ، و در عهد تيموريان و صفويان كاشيكاري رواج بيشتري داشته اســـت . در مواردي نيز تزئينات آجر كاري ، گچبري و كاشيكاري با هم به كار گرفته مي شد . دوران صفويه پكي از پر رونق ترين دوره هاي هنر ايران اسلامي اســـت كه  جهت تزئين از كاشي هفت رنگ و معرق اســـتفاده مي كردند . روي كاشي ها خطاطي و خوشنويسي و نقوش مختلف متداول گشت .

پس از انقراض صفويان ، سه دوره تاريخي را داشتيم : افشاريه ، زنديه و قاجاريه . در اين سه دوره كشمكشهاي سياسي ، جنگهاي داخلي و خارجي ، توسعه هنرهاي گوناگون را تا حدي متوقف ساخت و سبك معماري كه در دوران صفويه به اوج رونق و شكوفايي خود رسيده  بود ، در اين سه دوره همچنان ادامه يافت ولي از نظر زيبايي مانند دوره صفويه  نبود .  در اين دوران به ويژه  در دوره قاجاريه ، ارتباط ايران با اروپا  بيشتر شد و در نتيجه تاثير هنر اروپايي در هنر هاي اسلامي به خصوص معماري و نقاشي پديدار گشت  و همچنين از كاشيكاري در تزيينات معماري بهره برداري و در پوشش گنبدها ، ايوانها و نماي خارجي  از كاشيهاي هفت رنگ اســـتفاده شد . " پوپ "  در كتاب " معماري ايران پيروزي شكل و رنگ "  مي نويسد :

 بيش از سه هزار سال اســـت   كه پاره اي عناصر معماري ايران ، همچنان پا بر جا مانده اســـت  بارز ترين اين عناصر ، احساس مشخصي اســـت نسبت به مقياس و بكار گرفتن آگاهانه ، شكلهاي ساده و جسيم و رسوخ شگفت آور  و ترجيح تزئينات بر ساير عوامل  و درگاه هاي  طاقدار رفيع ،  ستونها  و سر ستونهاي تزئيني و بالاخره  تكرار انواع گره هاي افقي و عمودي در طول اعصار ان عناصر معماري در ابنيه كاملاً گوناگون تكرار شده اســـت شكل بناهاي  ايراني مستحكم و ساده اســـت . ولي تزئينات و اغلب تناسبات ظريف ، انسان را به تامل وا مي دارد . غالب ساختمانها از نظر حجم و طرح ساده و آرامش و اطمينان را با خود به همراه دارد . اين حالت با پهنه وسيعي از رنگهاي گوناگون و تزئينات پيچيده در آميخته و هيجان و آرامش  كه خصلت پر تجربه  زيبا شناسي ايراني اســـت  را به نمايش مي گذارد . در بناهاي ايراني ، نماها  به فراواني  زينت يافته و تزيينات معماري به جزء معدودي تصاوير همگي جنبه تجريدي دارد .

ادامه دارد........

تزئين در معماري ايراني  مخصوصا"مساجد و اماکن متبرکه  تجلي گاه هنري مقدس مي باشد و واجد حقايق امور ابدي و ازلي اســـت و اين حقايق در اشكال  آن مستقر مي باشد به همين جهت درك آن به دو بعد شكل و معنا وابسته مي شود . قدسي بودن هنر از آنجا ناشي مي شود كه مفاهيم  ازلي و ابدي كه متعلق به عالم معقول هستند در صور محسوس متجلي پيدا مي كند .

مساجد عبادتگاهايي اســـت كه خانه خداســـت . و چون خدا صاحب خانه اســـت فضا و عناصر آن بايد ذات و صفات و افعال خدا را بر مبناي احديت و صفات جلاليه و جماليه  و عدل را ، در نظام شكل نمايان سازند . اگر اشكال اين معني را القا نمايند و در ربط بااين معناي قرار بگيرند جنبه قدسي يافته و هنر قدسي مي شود . با نگاهي به بناهاي اسلامي و حتي بناهاي گوتيك اروپايي ، متوجه غرض نهايي بنا مي شويم كه همانا روي كردن به خدا مي باشد . مساجد ، مردم متدين و پرهيزگار رابه سير و مكاشفه  معنوي وا مي دارد ، نقش هاي ماهرانه تزئينات گچ بري و يا نقش شاخ و برگ هاي كه تا بي نهايت بر روي ديوار هاي كاشيكاري شده مسجد تكرار گرديده اســـت ، احساسي را در فرد بر مي انگيزد  كه فرد اراده خويش را در اراده الهي مستحيل مي بيند .  وظيفه دائمي فن معماري هم از نظر مادي و هم از ديد سمبوليك  ايجاد ارتباط ميان جهان مادي و عالم معني  اســـت . تزئين ، در معماري ايران ، در همه ادوار هر چند پر كار و پيچيده باشد ، تركيبي خردمندانه  و دقيق را ارائه مي دهد . غريزه شاد ايراني در هنر هاي سفالگري فلز كاري ، قالي بافي ، نقاشي و ساير هنر هاي كتابت در طرحهاي شكوهمند  گچبري و خطاطي وكاشي سازي همه جا آشكار اســـت . پارتيان از تزئينات گچي هم به صورت گچ بري  وهم به صورت نقاشي با وسعت زياد اســـتفاده مي كردند و اين همان فني اســـت كه در ايران اسلامي به حد كمال رسيد ، بعد از پاتيان ،  ساسانيان  و سپس مسلمانان از اين فن بهره برداري كردند و آئين زرتشت  جاي خود را به اسلام داد .

صنايع دستي ايران به عنوان هنر كاربردي كه توليدات آن به طور عمده كاربردهاي مشخصي در زندگي روزمره دارد و ميليون ها نفر به صورت مستقيم و غيرمستقيم از طريق آن ارتزاق مي كنند به عنوان توليدي فرهنگي خصوصيات زير را نيز دارد:

- قسمت قابل ملاحظه اي از صنايع دستي ايران را زيراندازهاي سنتي (قالي، انواع گليم، گبه، پلاس،‌ زيلو و...) تشكيل مي دهد.

-  بخش عمده اي از صنايع دستي ايران در مناطق روستايي و عشايري توليد مي شود.

-  قسمت اعظم محصولات صنايع دستي ايران در محل سكونت صنعتگران توليد مي شود.

-  بيش از 70 درصد توليد كنندگان صنايع دستي ايران را زنان تشكيل مي دهند و لذا مي توان گفت كه زنان باذوق و هنرمند ايراني بیشترترين سهم را در توليد آثار صنايع دستي كشور دارند.

-  دهه هاي متمادي است كه صنايع دستي ايران، بخش مهمي از درآمد ارزي مورد نياز كشور را تأمين مي كند و همواره در رأس كالاهاي صادراتي غيرنفتي ايران قرار داشته است. ۱

ماخذ:

1- ‌اطلس ملي ايران، صنايع دستي، دكتر محمد مدد، انتشارات‌ سازمان نقشه برداري كشور.

ماخذ:

 ‌اطلس ملي ايران، صنايع دستي، دكتر محمد مدد، انتشارات‌ سازمان نقشه برداري كشور.

گروه هنرهاي سنتي فرهنگستان هنر، واژه هنرهاي صناعي را گوياتر و كامل تر از واژه «صنايع دستي» مي داند و پس از ارائه تعريفي از هنرهاي سنتي براي هنرهاي صناعي به عنوان زيرمجموعه مهمي از هنرهاي سنتي تعريف زير را نيز ارائه داده است.

هنرهاي سنتي، هنرها و صنايع بديعي است كه جوهر آن برگرفته از مبدأ و حياني و داراي صورتي متناسب با آن گوهر است و تأسيس آن به نحوي به اوليای دين و يا تجليات باطني هنرمندان مربوط مي شود و طي قرون متمادي از طريق هنرمندان و هنروران با حفظ آداب معنوي سينه به سينه به عنوان ميراثي گران قدر به ما رسيده است. هنرهايي كه افزون بر اصول ثابت، داراي فروغ متغيري است كه سبب تطبيق آن با شرايط هر دوره است.

ماخذ:

 ‌اطلس ملي ايران، صنايع دستي، دكتر محمد مدد، انتشارات‌ سازمان نقشه برداري كشور.

وقايع هنري تاريخ ايران در 29 تير : 

319 : درگذشت ابوعلي محمد بن عبداله بغدادي نامور به ابن مقله (10 شوال 328 هجري قمري) ، اديب، خوشنويس و مبتكر خطوط مختلف در هنر خوشنويسي (تولد 21 شوال 272 هجري قمري)

  1231 : برگزاري نخستين مراسم رسمي و گشايش كاخ صاحبقرانيه در زمان ناصر الدين شاه (1 شوال 1268 هجري قمري)

مأخذ : ايرن نگار85 (گاهشمار جامع تاريخي ، هنري ، طبيعي سال 1385 خورشيدي )
گنجينه نقش جهان / زير نظر : مهران غلامي / به كوشش : رضا دبيري نژاد

وقايع هنري تاريخ ايران در 28 تير :

1370 : درگذشت اسداله حجازي، نوازنده تار

1371 : درگذشت حسينعلي ملاح ، نوازنده ويولون و پژوهشگر موسيقي و نويسنده (تولد 1300 خورشيدي)

مأخذ : ايرن نگار85 (گاهشمار جامع تاريخي ، هنري ، طبيعي سال 1385 خورشيدي )
گنجينه نقش جهان / زير نظر : مهران غلامي / به كوشش : رضا دبيري نژاد

وقايع هنري تاريخ ايران در 27 تير :

  1315 : درگذشت ميرزا محمد حسن سيفي قزويني معروف به عماد الكتاب، خوشنويس نامدار در تهران (تولد 1248 خورشيدي) 1380

 : ثبت كاخ كورش برازجان از دوره هخامنشي به شماره 4041 ، مسجد جمعه بوشهر از دوره صفوي به شماره 4046 (بوشهر) ، تپه آكروپل شوش (خوزستان) از دوره پيش از تاريخ به شماره 4130 در فهرست آثار ملي ايران

  1383 : گشايش موزه لطفعليان ملاير (همدان)

1384 : درگذشت دكتر حسين عمومي ، مدرس و رديف دان موسيقي ايراني (تولد 1305 خورشيدي)

مأخذ : ايرن نگار85 (گاهشمار جامع تاريخي ، هنري ، طبيعي سال 1385 خورشيدي )
گنجينه نقش جهان / زير نظر : مهران غلامي / به كوشش : رضا دبيري نژاد